ઉનાળા અને ચોમાસામાં ઘટાદાર રહેતી તુલસી ઘણા ઘરોમાં ડિસેમ્બર આવતાં જ ઢીલી પડી જાય છે. પાન નાનાં થાય, કાળાં પડે કે ખરી જાય, અને ધાબા પરનો છોડ એકાદ પવનવાળા અઠવાડિયામાં સૂકો દેખાવા લાગે.
સારી વાત એ છે કે ગુજરાતનો શિયાળો મોટાભાગે હળવો છે. તુલસીને બચાવવા માટે મોટી મહેનત નથી જોઈતી. બસ યોગ્ય જગ્યા, ઓછું પાણી, અને ઠંડી રાતોમાં થોડું ધ્યાન.
ગુજરાતમાં શિયાળો: તમારા શહેર પ્રમાણે
- સુરત અને દક્ષિણ ગુજરાત: દરિયાકાંઠાને કારણે શિયાળો હળવો. તુલસીને સામાન્ય રીતે થોડી જ સંભાળ જોઈએ.
- અમદાવાદ, વડોદરા, રાજકોટ અને સૌરાષ્ટ્ર: દિવસે સુખદ, પણ ડિસેમ્બર અને જાન્યુઆરીમાં રાતો ઠંડી. ધાબા પર ઠંડો પવન મોટી તકલીફ છે.
- ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છ: સૌથી ઠંડી રાતો. ઘણી વાર તાપમાન 10°C થી નીચે અને ક્યારેક એક આંકડામાં જાય છે. અહીં તુલસીને સૌથી વધુ રક્ષણ જોઈએ.
તુલસી માટે લગભગ 10°C એક મહત્ત્વની રેખા છે. તેનાથી નીચે છોડ ધીમો પડે છે, અને ઠંડી સાથે પવન કે ભીની માટી હોય તો નુકસાન ઝડપથી થાય છે.
1. કૂંડું સૌથી તડકાવાળી, આશરાવાળી જગ્યાએ ખસેડો
શિયાળામાં સૂરજ દક્ષિણ તરફ નીચો રહે છે, એટલે દક્ષિણ તરફની બાલ્કની કે બારી સૌથી સારી. દીવાલને અડીને મૂકો: દીવાલ દિવસે ગરમી પકડે છે અને રાતે થોડી હૂંફ આપે છે, અને પવન પણ રોકે છે.
ધાબાના ખુલ્લા ખૂણામાં, જ્યાં ઉત્તરનો ઠંડો પવન સીધો લાગે, ત્યાં તુલસી ન રાખો. જરૂર પડે તો તુલસી ક્યારો કે કૂંડું પાળી કે પાણીની ટાંકી પાછળ, પવનથી આડશમાં મૂકો.
2. સૌથી ઠંડી રાતોએ ઢાંકો કે અંદર લાવો
જે રાતે આગાહીમાં બહુ ઠંડી હોય, ખાસ કરીને ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છમાં:
- સાંજે છોડને જૂની સુતરાઉ ચાદર, કોથળો કે પાતળા કપડાથી હળવેથી ઢાંકો. પ્લાસ્ટિક પાનને સીધું ન અડે તેનું ધ્યાન રાખો.
- સવારે તડકો આવે એટલે ઢાંકણ કાઢી નાખો.
- નાનું કૂંડું હોય તો રાત પૂરતું ઘરમાં, બારી પાસે લાવી શકાય. દિવસે ફરી તડકામાં મૂકો, કારણ કે ઘરની અંદર આખો દિવસ રાખવાથી પ્રકાશ ઓછો પડે છે.
3. પાણી ઘણું ઓછું કરો
શિયાળામાં તુલસી ગુમાવવાનું સૌથી સામાન્ય કારણ ઠંડી નહીં, પણ ઠંડી અને ભીની માટી છે. છોડ ધીમો હોય ત્યારે પાણી ઓછું વપરાય છે, અને ભીની માટીમાં મૂળ સડવા લાગે છે.
- આંગળી નાખીને તપાસો. ઉપરની 2 થી 3 સેમી માટી સૂકી હોય તો જ પાણી આપો.
- સવારે પાણી આપો, સાંજે નહીં, જેથી રાત પડતાં માટી ઠંડી અને ભીની ન રહે.
- કૂંડા નીચેની રકાબીમાં પાણી ભરાઈ ન રહે.
ધ્યાન રાખો: સૂકો પવન કૂંડાની ઉપરની સપાટી ઝડપથી સૂકવી દે છે, પણ નીચે માટી હજુ ભીની હોઈ શકે. એટલે ઉપર જોઈને નહીં, આંગળીથી તપાસીને નક્કી કરો. પાન પીળાં પડતાં હોય તો પાન કેમ પીળાં થાય છે અને વધુ પાણીવાળા છોડને કેવી રીતે બચાવવો વાંચો.
4. કડક ઠંડીમાં ખાતર બંધ
ડિસેમ્બર અને જાન્યુઆરીમાં ખાતર ન આપો. છોડ ઊગતો જ ન હોય ત્યારે ખાતરનો ઉપયોગ થતો નથી. માટી પર સૂકાં પાનનો પાતળો મલ્ચ મૂળને થોડી હૂંફ આપે છે. ફેબ્રુઆરીમાં ગરમી વધે અને નવી કૂંપળો દેખાય ત્યારે એક મુઠ્ઠી છાણિયું ખાતર કે કમ્પોસ્ટ ઉમેરો. ઘરે કમ્પોસ્ટ બનાવવા આ માર્ગદર્શિકા જુઓ.
5. માંજર ચૂંટતા રહો
શિયાળામાં તુલસી પર માંજર (બીજની ડૂંડી) ઘણી આવે છે. માંજર આવે એટલે છોડ પાનને બદલે બીજ બનાવવામાં શક્તિ વાપરે છે. ડાળીની ટોચ પરથી માંજર ચૂંટી લો, એટલે નીચેથી નવી ડાળીઓ ફૂટશે અને છોડ ઘટાદાર રહેશે. થોડી માંજર સૂકવીને બીજ સાચવી શકો છો, વસંતમાં નવા છોડ માટે કામ આવશે.
બીજી જડીબુટ્ટીઓનું શું?
- બેઝિલ: તુલસીની જેમ જ ઠંડી પસંદ નથી કરતો. એ જ નિયમો: તડકો, પવનથી આશરો, ઓછું પાણી. વધુ માટે બેઝિલની સંભાળ વાંચો.
- ફુદીનો: ઠંડીમાં ધીમો પડી શકે છે, પણ સામાન્ય રીતે ટકી જાય છે. ઉપરથી ચૂંટતા રહો અને પાણી માપસર આપો. ઘરે ફુદીનો ઉગાડવાની માર્ગદર્શિકા જુઓ.
- કોથમીર (ધાણા): શિયાળાની રાણી. આ જ મોસમમાં તે સૌથી સરસ ઊગે છે. દર 2 થી 3 અઠવાડિયે નવું વાવો. ઘરે કોથમીર ઉગાડો.
ટૂંકી યાદી
| છોડ | શિયાળામાં સ્થિતિ | મુખ્ય કામ |
|---|---|---|
| તુલસી | ઠંડીમાં ધીમી, પાન ખરી શકે | તડકો, પવનથી આશરો, ઓછું પાણી |
| બેઝિલ | તુલસી જેવી જ નાજુક | ઠંડી રાતે ઢાંકો, માપસર પાણી |
| ફુદીનો | ધીમો પડે, ટકી જાય | ઉપરથી ચૂંટો, ભીની માટી ટાળો |
| કોથમીર | સૌથી સારી ઊગે | દર 2 થી 3 અઠવાડિયે નવું વાવો |
શિયાળામાં કૂંડાંમાં બીજું શું વાવી શકાય તે જાણવા અમારી ઓક્ટોબરમાં શું વાવવું માર્ગદર્શિકા જુઓ.
શિયાળામાં પણ તુલસી લીલી રાખવી છે? UrbanLeaf તમારી તુલસી, ફુદીનો, કોથમીર, ટમેટાં અને માઇક્રોગ્રીન્સ માટે દરરોજ એક સરળ ઑર્ગેનિક કામ આપે છે, અને તમારા વિસ્તારના હવામાન પ્રમાણે પાણી આપવું કે રોકવું તે પણ કહે છે. ઠંડી રાત હોય કે પવનવાળો દિવસ, તમારા છોડ માટે શું કરવું તે તમને ખબર રહેશે. 🌿